Μία από τις δεσμεύσεις της κυβέρνησης που εξήγγειλε ο πρωθυπουργός στη ΔΕΘ στις 16 Σεπτεμβρίου ήταν ότι θα αξιοποιηθεί διεθνής τεχνική βοήθεια για τη διαχείριση των υδάτων της Θεσσαλίας. Η κυβέρνηση απευθύνθηκε σε ολλανδική εταιρεία η οποία εκπόνησε έκθεση για την προστασία από πλημμύρες των γεωργικών εκτάσεων και τη διαχείριση υδάτων, που είτε προέρχονται από ποτάμια, είτε από όμβρια ύδατα, τα οποία πέφτουν σε μια περιοχή που θα πρέπει και να καλλιεργηθεί και να αρδευτεί και να γίνει παραγωγή αγροτικών προϊόντων.
Η μελέτη ολοκληρώθηκε, πρότεινε σειρά από μέτρα με συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα, ωστόσο:
- διατυπώθηκαν πολλές αντιδράσεις από περιβαλλοντικές οργανώσεις και κινήσεις πολιτών για μη συμμόρφωση με ευρωπαϊκές οδηγίες και ελλιπή ανάλυση περιβαλλοντικών επιπτώσεων..
- και οι προτάσεις που έγιναν δεν οδήγησαν σε όλες τις περιπτώσεις σε αποδοτικά έργα, όπως στην περίπτωση του Οργανισμού Διαχείρισης Υδάτων Θεσσαλίας, ο οποίος σε ανακοίνωσή του τον Ιούλιο του 2025 αναφέρει όσον αφορά τα εγγειοβελτιωτικά έργα ότι ποτέ δεν παραδόθηκε η χρήση τους στον Οργανισμό, καθώς δεν έχει ακόμα εκδοθεί η ΚΥΑ που να ορίζει τα σχετικά. Περαιτέρω και δεν έχει ακόμα πραγματοποιηθεί η στελέχωση του Οργανισμού.
Η μελέτη
Το Σεπτέμβριο του 2023 στη Θεσσαλία σημειώθηκε τεράστια οικολογική, οικονομική και κοινωνική καταστροφή από την επέλαση της καταιγίδας Daniel. O Daniel ήταν ο δεύτερος Μεσογειακός κυκλώνας μεγάλης έντασης που χτύπησε τη Θεσσαλία μέσα σε 3 μόλις χρόνια. Κατά τη διάρκεια της κακοκαιρίας 17 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους, περιουσίες καταστράφηκαν, χιλιάδες ζώα πνίγηκαν, γεωργικές παραγωγές και δημόσιες υποδομές θάφτηκαν σε τόνους λάσπης και νερού.
Σύμφωνα με το Ινστιτούτο ΕΝΑ βάσει προσεγγιστικών υπολογισμών εκτιμάται ότι στη λεκάνη απορροής του Πηνειού ποταμού (η οποία περιλαμβάνει το μεγαλύτερο μέρος της Θεσσαλίας) έπεσαν συνολικά πάνω από 5 δισεκατομμύρια κυβικά μέτρα νερού, ποσότητα που αντιστοιχεί στην κατανάλωση νερού δεκατεσσάρων χρόνων στην Αττική. Οι οικονομικές επιπτώσεις στην περιοχή ανέρχονται, σύμφωνα με κυβερνητικές πηγές , σε 3 δις ευρώ.
Σχετική μελέτη ανέλαβε να εκπονήσει η Ολλανδική εταιρεία HVA International που ιδρύθηκε το 1879 και όπως αναφέρει ο διευθύνων σύμβουλός της, Μιλτιάδης Γκουζούρης, μιλώντας στην ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, έχει εμπειρία σε έργα μεγάλης κλίμακας στη διαχείριση υδάτων σε εκτάσεις που ξεπερνούν τα 3, 4, 5 εκατ. στρέμματα.
Η μελέτη εστίασε στο γεωργικό κομμάτι και την προστασία από πλημμύρες, όχι στην προστασία πόλεων, χωριών, οικισμών, αλλά καθαρά με τη διαχείριση υδάτων, που είτε προέρχονται από ποτάμια, είτε από όμβρια ύδατα, τα οποία πέφτουν σε μια περιοχή που θα πρέπει και να καλλιεργηθεί και να αρδευτεί και να γίνει παραγωγή αγροτικών προϊόντων, σύμφωνα με τον διευθύνοντα σύμβουλο της αγροτικής εταιρείας HVA International. Η μελέτη ολοκληρώθηκε,
Το πόρισμα
Η HVA International ετοίμασε σχέδιο (400 σελίδων) με ονομασία «Water Management in Thessaly in the wake of Storm Daniel» , που περιλαμβάνει τεχνικές υποδείξεις, θεσμική ανασυγκρότηση, και προτεινόμενο χρονοδιάγραμμα έργων στην πληγείσα περιοχή. Το πόρισμα δημοσιεύθηκε την άνοιξη του 2024 και ετέθη σε δημόσια διαβούλευση στα αγγλικά στην πλατφόρμα e-Government (opengov.gr) στις 13 Μαρτίου 2024.
Τι αναφέρει το πόρισμα
«Προκειμένου όχι απλά να επιβιώσει αλλά να ακμάσει ο γεωργικός κλάδος της Θεσσαλίας, θα πρέπει να ληφθούν άμεσα μια σειρά από μέτρα. Το παρόν Σχέδιο έχει ως σκοπό να αντιμετωπίσει τις αλληλένδετες προκλήσεις της πλημμύρας και της ξηρασίας, εξετάζοντας όλες τις βασικές πτυχές που θα συνεισφέρουν στην καλύτερη ανοικοδόμησή (Build Back Better) της Θεσσαλίας.
Το σχέδιο χωρίζεται σε έξι τεύχη και περιγράφει τα μέτρα που απαιτούνται για την ενίσχυση της ασφάλειας των υδάτινων πόρων της Θεσσαλίας, την ετοιμότητα για πλημμύρες και τη μεταρρύθμιση του γεωργικού της κλάδου. Το Σχέδιο πραγματεύεται τόσο τα άμεσα και αναγκαία μέτρα (no-regret measures) που πρέπει να ληφθούν για την προστασία της Θεσσαλίας από μελλοντικές πλημμύρες και την αντιμετώπιση της κρίσης έλλειψης νερού, όσο και τις αναγκαίες μακροπρόθεσμες λύσεις για έργα υποδομής, για αλλαγές στις γεωργικές πρακτικές αλλά και για το πως να επιτευχθούν αλλαγές στην ψυχοκοινωνική νοοτροπία των Θεσσαλών αγροτών».
Ειδικότερα προτείνει:
- Ίδρυση ή/και ενίσχυση του Εθνικού Κέντρου Διαχείρισης Κινδύνων και Έγκαιρης προειδοποίησης κάτω από την Γενική Γραμματεία Πολιτικής Προστασίας. Αυτό το Κέντρο θα είναι υπεύθυνο, μεταξύ άλλων, για την ομαλή λειτουργία του Συστήματος Έγκαιρης Προειδοποίησης και θα συνεργάζεται στενά με τις μετεωρολογικές υπηρεσίες.
- Ανάπτυξη μοντέλων ακριβείας πλημμυρών και χαρτών κινδύνου ως μέρος των προβλέψεων των πλημμυρικών κινδύνων για την ενημέρωση των σχετικών περιοχών και το συντονισμό των αντιδράσεων των υπηρεσιών έκτακτης ανάγκης.
- Ίδρυση του τοπικού Οργανισμού Διαχείρισης Υδάτων (ΟΔΥ) για τη Θεσσαλία με εκτελεστικές εξουσίες. Ο ΟΔΥ Θεσσαλίας θα είναι υπεύθυνος για όλες τις πτυχές που σχετίζονται με τη Διαχείριση Ολοκληρωμένων Πόρων Υδάτων, συμπεριλαμβανομένης της παρακολούθησης και συλλογής δεδομένων για το Εθνικό Κέντρο Διαχείρισης Κινδύνων και Έγκαιρης Προειδοποίησης.
- Ίδρυση υποσταθμών σε δήμους και κοινότητες.
- Δημιουργία πρωτοκόλλων Συστήματος Προειδοποίησης με σαφείς καθορισμούς ρόλων, ευθυνών και σχεδίων δράσης, που θα επιτυγχάνονται μέσω συνεργατικής διαβούλευσης με τα σχετικά ενδιαφερόμενα μέρη.
Οι υποδομές αντιπλημμυρικής προστασίας που προτείνονται είναι συνολικού προϋπολογισμού σχεδόν 3,3 δισ. ευρώ. Οι επενδύσεις αυτές κατανέμονται αναγκαστικά, αναφέρει η μελέτη, σε πολλά έτη (σ.τ.μ. παίρνουν πολλά έτη για να κατασκευαστούν), με ορισμένες εξ’ αυτών να εκτείνονται έως και τα 15 έτη. Επιπλέον, οι στρατηγικές αποφάσεις παρουσιάζουν σενάρια όπου εξετάζονται πολλαπλές επιλογές. Για παράδειγμα, η απόφαση σχετικά με την επέκταση της λίμνης Κάρλας (που εκτιμάται σε 161 εκατ. ευρώ) ή τη μη επέκταση (με εκτιμώμενο κόστος 116 εκατ. ευρώ) εμφανίζονται και οι δύο στην επισκόπηση των προτάσεων, αναδεικνύοντας την ευελιξία του σχεδίου στις προσεγγίσεις που προτείνονται και οι οποίες θα επιλεγούν κατά την εξέταση των εναλλακτικών τρόπων δράσης.
Ένα μεγάλο μέρος του προϋπολογισμού θα διατεθεί για την ανακατασκευή και την ενίσχυση του συστήματος των αναχωμάτων σε όλη την μεσαία περιοχή του Πηνειού, που εκτείνεται σε μια απόσταση που φτάνει και τα 250 χιλιόμετρα. Ο προϋπολογισμός αυτός θα μπορεί να είναι πιο ακριβής όταν θα οριστεί η πηγή για την προμήθεια υλικών κατασκευής και οι προδιαγραφές για το ύψος, το πλάτος και το είδος των αναχωμάτων. Η εκτίμηση γι’ αυτό το μέρος ανέρχεται στα 500 εκατ. ευρώ, εκ των οποίων τα 125 εκατ. ευρώ προορίζονται για τα 25 χιλιόμετρα που απαιτούνται για το ανάχωμα στην ανατολική όχθη του Ενιπέα.
Ακόμα, προϋπολογισμός ύψους 540 εκατ. ευρώ θα πρέπει να προστεθεί στο σύνολο των δαπανών εάν ληφθεί η απόφαση να μην επεκταθεί η λίμνη Κάρλα. Αυτά τα χρήματα θα αφορούν σε αποζημίωση των αγροτών και ιδιοκτητών γής για απαλλοτριώσεις και απόσυρση της γεωργικής παραγωγής. Σημειώνεται πως θεωρείται απαραίτητος περεταίρω σχεδιασμός και εξέταση των κονδυλίων του προϋπολογισμού με βάση τις αποφάσεις για αποτελεσματική υλοποίηση των προληπτικών μέτρων.
Οι αντιδράσεις
Ωστόσο, κατά τη διαδικασία της διαβούλευσης, υπήρξε σχολιασμός από περιβαλλοντικές οργανώσεις (WWF, Greenpeace, Ελληνική Ορνιθολογική κ.ά.) και κινήσεις πολιτών στον οποίο επισήμαναν ελλείμματα θεσμικής ολοκλήρωσης και συμμόρφωσης με ευρωπαϊκές οδηγίες. Στα σχόλια που έχει η διαβούλευση από φορείς, οργανώσεις, κινήσεις πολιτών, καθηγητές περιλαμβάνουν:
- Έντονη κριτική για την ελλιπή ανάλυση περιβαλλοντικών επιπτώσεων.
- Παρατηρήσεις για τη μη συμμόρφωση με την Οδηγία 2000/60/ΕΚ (Οδηγία Πλαίσιο για τα Νερά).
- Αντιδράσεις για την αναβίωση της εκτροπής Αχελώου, με επισήμανση ότι πρόκειται για έργο που έχει ακυρωθεί από το ΣτΕ.
- Εισηγήσεις για περισσότερη έμφαση στην αναδιάρθρωση καλλιεργειών και μείωση εξάρτησης από υδροβόρες καλλιέργειες.
- Προβληματισμό ότι το σχέδιο είναι περισσότερο τεχνικό/κατασκευαστικό και λιγότερο οικοσυστημικό.
Οι οργανώσεις Greenpeace, Ελληνική Εταιρεία Περιβάλλοντος και Πολιτισμού, Ελληνική Εταιρία Προστασίας της Φύσης, Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία και WWF Ελλάς σε κοινή ανακοίνωσή τους επισημαίνουν για το σχέδιο 400 σελίδων ότι υφίσταται έλλειμμα θεσμικής βάσης.
«Από το εισαγωγικό μήνυμα στο opengov.gr, όπου διεξάγεται η διαβούλευση, δεν προκύπτει καμία θεσμική πλαισίωση για την υπό σχολιασμό έκθεση. Η έκθεση δεν εντάσσεται καν στο πλαίσιο των υποχρεώσεων της χώρας για εφαρμογή των οδηγιών 2000/60/ΕΚ για τα ύδατα και 2007/60/ΕΕ για τις πλημμύρες, ούτε προβλέπεται από εθνική νομοθεσία για τη διαχείριση των υδάτων.
»Πρέπει να σημειωθεί ότι μόλις πριν μερικές μέρες (15 Μαρτίου 2024), η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αποφάσισε, μετά από επανειλημμένες σχετικές προειδοποιήσεις, να παραπέμψει τη χώρα μας για παραβίαση των δυο οδηγιών που σχετίζονται άμεσα με την υπό σχολιασμό μελέτη της εταιρείας HVA: την οδηγία 2007/60/ΕΚ για τη διαχείριση του κινδύνου πλημμυρών και την οδηγία 2000/60/ΕΕ “Πλαίσιο κοινοτικής δράσης στον τομέα της πολιτικής των υδάτων”. Πρόκειται για μια ιδιαίτερα ντροπιαστική εξέλιξη, ειδικά καθώς αφορά μια χώρα που δεν έχει απλώς υποχρέωση εφαρμογής τους, αλλά και μεγάλη ανάγκη από τα εργαλεία που προσφέρουν οι δυο αυτές οδηγίες για πραγματικά βιώσιμη διαχείριση των υδάτινων οικοσυστημάτων, ώστε να λειτουργήσουν αποτελεσματικά υπέρ της θωράκισης της κοινωνίας και της οικονομίας από τις καταστροφικές επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης. H μελέτη της εταιρείας HVA αγνοεί πλήρως τις δυο οδηγίες και επιδεινώνει το έλλειμμα σωστής εφαρμογής τους από τη χώρα μας.
»Πρέπει να τονιστεί ότι η ανάπτυξη των σχεδίων διαχείρισης λεκανών απορροής ποταμού, στο πλαίσιο της οδηγίας 2000/60/ΕΚ, και των σχεδίων διαχείρισης των κινδύνων πλημμύρας, στο πλαίσιο της οδηγίας 2007/60/ΕΕ, αποτελούν στοιχεία της ολοκληρωμένης διαχείρισης της λεκάνης απορροής ποταμών…Συνολικά, η μελέτη δίχως να ακολουθεί καμία γνωστή ή θεσμοθετημένη μεθοδολογία εκπόνησης μελετών προτείνει, με βάση γενικόλογη και διόλου τεκμηριωμένη επιχειρηματολογία, υδραυλικές λύσεις οι οποίες έχουν ήδη προταθεί από άλλους φορείς, ενώ κάποιες (όπως τα έργα εκτροπής του Αχελώου) έχουν ακυρωθεί δικαστικώς και καταδικαστεί επιστημονικά. Αυτές οι παρωχημένης λογικής προτάσεις καλό θα είναι να μείνουν στο παρελθόν.”.
»Ο Σύνδεσμος Κατακλυζομένων Μεσοχώρας «Ο Αχελώος» επισημαίνει ότι η παράθεση προς διαβούλευση μίας μελέτης 400 σελίδων με ειδική τεχνική ορολογία, συντεταγμένης σε ξένη γλώσσα είναι ενέργεια πρωτοφανής, που ακυρώνει τη διαβούλευση στο σύνολό της. Επίσης αναφέρει ότι «η δωρεά της μελέτης από την Ελληνική Ένωση Τραπεζών προς το ελληνικό δημόσιο καταστρατηγεί το ενωσιακό Δίκαιο των Δημοσίων Συμβάσεων, το οποίο επιβάλλει στα κράτη μέλη, εάν επιθυμούν να αναθέσουν στον ιδιωτικό τομέα την εκπόνηση μελετών ή την κατασκευή έργων, να απευθύνονται στην ευρωπαϊκή αγορά με συγκεκριμένες διαγωνιστικές διαδικασίες. Την μελέτη ή την κατασκευή αναλαμβάνει ο φορέας, που θα αναδειχθεί ως ο καταλληλότερος ανάδοχος και όχι αυτός που επιλέγει από μόνος του ο οποιοσδήποτε δωρητής».
