Στις προγραμματικές δεσμεύσεις του το 2019, ο αρμόδιος υπουργός Περιβάλλοντος και Ενέργειας Κωστής Χατζηδάκης είχε υποσχεθεί ότι η Ελλάδα θα ακολουθούσε το παράδειγμα άλλων κρατών μελών της ΕΕ στις ορθές πρακτικές διαχείρισης για να διαχειριστεί τα αστικά απορρίματα, δηλαδή τα στερεά απόβλητα και τα υγρά απόβλητα (ή λύματα). Η Ελλάδα, εξάλλου, καλούνταν να φτάσει τους στόχους που έθεσε η ΕΕ για μείωση του ποσοστού της υγειονομικής ταφής κάτω από το 10% των απορριμάτων μέχρι το 2025 (αργότερα έγινε 2030).
Οι βέλτιστες πρακτικές που συλλέγονται αφορούν ευρύ φάσμα θεμάτων στη διαχείριση των αποβλήτων, όπως η διακυβέρνηση, η χωριστή συλλογή, μεταξύ άλλων σε απομακρυσμένες περιοχές, οι συμπράξεις δημόσιου και ιδιωτικού τομέα, η επαναχρησιμοποίηση και η πρόληψη δημιουργίας αποβλήτων, η επεξεργασία των αποβλήτων, η επικοινωνία και η ευαισθητοποίηση, η εφαρμογή οικονομικών μέσων και τα αποτελεσματικά προγράμματα διευρυμένης ευθύνης του παραγωγού.
Η λήξη της κυβερνητική θητείας 2019-2023 συνέπεσε χρονικά με Έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (Ιούνιος 2023) σχετικά με τα κράτη μέλη που κινδυνεύουν να μην πετύχουν τους στόχους της ΕΕ για τη διαχείριση των αποβλήτων. Στην έκθεση αυτή η Ελλάδα ξεχώρισε για την απογοητευτική επίδοσή της στον τομέα.
Η Ελλάδα κατατάσσεται στις χώρες της ΕΕ που κινδυνεύουν να μην επιτύχουν κανέναν από τους πρωταρχικούς στόχους: την επαναχρησιμοποίηση και ανακύκλωση του 55% των αστικών αποβλήτων, την ανακύκλωση του 65 % του συνόλου των απορριμμάτων συσκευασίας, μέχρι το 2025 και τρίτον την μείωση της υγειονομικής ταφής των αποβλήτων στο 10% μέχρι 2035.
Οι μονάδες διαχείρισης απορριμάτων (ΜΕΑ) στην Ελλάδα
Η κυβέρνηση είχε υποσχεθεί -κάτι που δεσμεύτηκε και μέσω του νέου ΕΣΔΑ (Εθνικό Σχέδιο για την Διαχείριση των Αποβλήτων) ότι μέχρι τα τέλη του 2023 ότι θα λειτουργούσαν 34 Μονάδες Επεξεργασίας Αποβλήτων (ΜΕΑ). Δηλαδή, οι έξι που λειτουργούσαν ήδη (2020), συν 28 ακόμα καινούργιες μονάδες. Επιπλέον, μέσα στο 2020 είχαν εντατικοποιηθεί οι διαδικασίες για δημοκράτηση άλλων 17 μονάδων.
Kάθε Μονάδα Επεξεργασίας Απορριμμάτων (ΜΕΑ) προβλέπει τη δυνατότητα πλήρους επεξεργασίας του συνόλου των συμβατικών αποβλήτων, δηλαδή σύμμεικτα δημοτικά απορρίμματα, υπολείμματα από τα Κέντρα Διαχείρισης Ανακυκλώσιμων Υλικών και οργανικά υλικά από διαλογή στην πηγή. Σημειώνεται ότι οι ΜΕΑ, μετά την αλλαγή των κοινοτικών οδηγιών, έπρεπε να μετατραπούν σε Εργοστάσια Ανάκτησης και Ανακύκλωσης (ΜΑΑ).
Εν πάσει περιτώσει, μέχρι το τέλος της κυβερνητικής θητείας (2019-2023) λειτουργούσαν μόλις 11 ΜΕΑ, σύμφωνα με τον γ.γ. του υπουργείου Μανώλη Γραφάκο, (12 σύμφωνα με ρεπορτάζ του Οικονομικού Ταχυδρόμου και Energygame.gr), ενώ άλλες 18 βρίσκονταν υπό κατασκευή ή σε στάδιο ολοκλήρωσης. Πρόκειται για ένα ποσοστό που απέχει πολύ από τους στόχους της κυβέρνησης.
Οι μισοί οικισμοί δεν μπορούν να διαχειριστούν ορθά τα αστικά λύματα
Η εικόνα που παρουσίασε η Ελλάδα στη διάρκεια της 4ετίας 2019-2023 ήταν απογοητευτική. Η λήξη της κυβερνητική θητείας συνέπεσε χρονικά με την Έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (Ιούνιος 2023) σχετικά με τα κράτη μέλη που κινδυνεύουν να μην πετύχουν τους στόχους της ΕΕ για τη διαχείριση των αποβλήτων. Στην έκθεση αυτή η Ελλάδα ξεχώρισε για την απογοητευτική επίδοσή της στον τομέα.
Η Ελλάδα κατατάσσεται στις χώρες της ΕΕ που κινδυνεύουν να μην επιτύχουν κανέναν από τους πρωταρχικούς στόχους: την επαναχρησιμοποίηση και ανακύκλωση του 55% των αστικών αποβλήτων, την ανακύκλωση του 65 % του συνόλου των απορριμμάτων συσκευασίας, μέχρι το 2025 και τρίτον την μείωση της υγειονομικής ταφής των αποβλήτων στο 10% μέχρι 2035.
Νωρίτερα, στη διάρκεια της διακυβέρνησης τη ΝΔ, η Ελλάδα δεχόταν προειδοποιήσεις και μεγάλα πρόστιμα για τον τρόπο που διαχειριζόταν τα απόβλητα/σκουπίδια.
Τον Μάιο του 2020 η Κομισιόν απέστειλε προειδοποιητική επιστολή στην Ελλάδα να συμμορφωθεί με τους ενωσιακούς κανόνες (οδηγία 91/271/ΕΟΚ) για την επεξεργασία των αστικών λυμάτων, δίνοντάς της προθεσμία 4 μηνών για να απαντήσει. Σε 289 οικισμούς τα αστικά λύματα δεν συλλέγονταν με τον κατάλληλο τρόπο και, επιπλέον, δεν υποβάλλονταν σε κατάλληλη επεξεργασία πριν από την απόρριψή τους. Οκτώ από αυτούς τους οικισμούς απέρριπταν λύματα σε ευαίσθητες περιοχές. Η Ελλάδα βασίζεται επίσης σε μεγάλο βαθμό σε «μεμονωμένα και κατάλληλα συστήματα» (π.χ. σηπτικές δεξαμενές) χωρίς, ωστόσο, να πληροί τις απαιτήσεις που προβλέπει η οδηγία για τα συστήματα αυτά.
Μετά από 2,5 περίπου χρόνια διακυβέρνησης της ΝΔ, υπήρχαν ακόμα 209 οικισμοί (π.χ. Προσοτσάνης και του Δοξάτου) όπου τα αστικά λύματα δεν συλλέγονταν σωστά ούτε υποβάλλονταν σε κατάλληλη επεξεργασία πριν από την απόρριψή τους. Οι Βρυξέλλες απείλησαν και πάλι την Ελλάδα με παραπομπή στο Δικαστήριο της ΕΕ. Στο παρακάτω γράφημα φαίνεται η μικρή πρόοδος που σημείωσε η κυβέρνηση.
Στέρεα απόβλητα: τα 8 στα 10 θάβονται
Την ίδια απογοητευτική εικόνα εμφάνισε η Ελλάδα και στα στέρεα απόβλητα. Στα τέλη του 2021, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή κάλεσε την Ελλάδα να εφαρμόσει ορθά την οδηγία για την υγειονομική ταφή των αποβλήτων και την οδηγία-πλαίσιο για τα απόβλητα. Σημειώνεται ότι, βάσει απόφασής του Δικαστηρίου της ΕΕ του 2014, πριν από την υγειονομική ταφή, τα απόβλητα πρέπει να υποβάλλονται σε επεξεργασία με τον πλέον κατάλληλο τρόπο.
Μελέτη, όμως της Επιτροπής (Νοέμβριος 2021) διαπίστωσε ότι η Ελλάδα έπασχε από έλλειψη επαρκών εγκαταστάσεων επεξεργασίας, ότι γίνεται ανεπαρκής χωριστή συλλογή όσον αφορά το γυαλί, τα μέταλλα και τα βιοαποικοδομήσιμα απόβλητα, και ότι το μεγαλύτερο μέρος των οργανικών αποβλήτων καταλήγουν σε χώρους υγειονομικής ταφής χωρίς προηγούμενη σταθεροποίηση.
Στην Επισκόπηση περιβαλλοντικής πολιτικής της ΕΕ στην Ελλάδα (Σεπτέμβριος 2022) αναφερόταν ότι στην Ελλάδα εξακολουθεί να λειτουργεί μεγάλος αριθμός χώρων υγειονομικής ταφής που είναι παράνομοι ή δεν πληρούν τα πρότυπα, οι οποίοι παρουσιάζουν σοβαρούς κινδύνους για την υγεία και το περιβάλλον. Καταρχάς, τρεις παράνομοι χώροι απόρριψης αποβλήτων δεν είχαν ακόμη κλείσει και αποκατασταθεί, ενώ 17 τέτοιοι χώροι ήταν μεν κλειστοί αλλά δεν έχουν αποκατασταθεί.
Ο υπουργός Περιβάλλοντος και Ενέργειας είχε δηλώσει το 2020 ότι θέλουμε να πάψουμε να είμαστε ουραγοί σε αυτά τα ζητήματα. Ωστόσο, σύμφωνα με την ΕΕ, η Ελλάδα ακόμα και μέσα στην περίοδο της κυβερνητικής θητείας της ΝΔ 2019-2023, απέτυχε να διαχειριστεί τα αστικά απορρίματα σύμφωνα με τα κοινοτικά πρότυπα παραμένοντας σε πολύ χαμηλές θέσεις πανευρωπαϊκά. Ως εκ τούτου, τον Νοέμβριο του 2021 η Επιτροπή κίνησε διαδικασία επί παραβάσει κατά της Ελλάδας, για μη συμμόρφωση με την οδηγία για την υγειονομική ταφή και την οδηγία πλαίσιο για τα απόβλητα.
Λίγο πριν την εκπνοή της θητείας της, η κυβέρνηση ενέκρινε τον Ιανουάριο του 2023, 34 έργα συνολικού προϋπολογισμού άνω των 160 εκατ. ευρώ που εντάσσονται στη Δράση: «Επεξεργασία και καθαρισμός αστικών λυμάτων, περιβαλλοντικά ευαίσθητων οικισμών και εκσυγχρονισμός εγκαταστάσεων σε επιλεγμένες πόλεις» του Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας. Τα έργα αφορούσαν την αναβάθμιση, την επέκταση και τον εκσυγχρονισμό εγκαταστάσεων επεξεργασίας λυμάτων και επαναχρησιμοποίηση επεξεργασμένου νερού, καθώς και την υλοποίηση υποδομής διαχείρισης ιλύος (λυματολάσπη) από εγκαταστάσεις επεξεργασίας ιλύος.
Τα χρήματα όμως, που πλήρωσε η Ελλάδα σε πρόστιμα για τα απόβλητα και τα αστικά λύματα το διάστημα 2014-2022, είχαν ξεπεράσει τα 184 εκατ. ευρώ. «Το χειρότερο είναι ότι η κατάσταση δεν πρόκειται να βελτιωθεί όταν, μεταξύ άλλων, ο σχεδιασμός για τη διαχείριση των αποβλήτων στην Αττική, που ζει ο μισός πληθυσμός της χώρας, δεν έχει ακόμα τεθεί σε τροχιά υλοποίησης» όπως ανέφερε ρεπορτάζ της Ναυτεμπορικής.
Το τέλος απορριμάτων δεν λειτούργησε
Η κυβέρνηση θα απέτρεπε την ταφή των απορριμάτων που οδηγούνταν σε ΧΥΤΑ-ΧΥΤΥ, τιμωρώντας τους δήμους με ένα τέλος για κάθε τόνο που έθαβαν. Αυτός ο φόρος θα κατευθυνόταν στο Πράσινο Ταμείο και θα κατανεμόταν κατά 50% σε δράσεις διαχείρισης απορριμμάτων και προστασίας του περιβάλλοντος (π.χ. αναπλάσεις, πράσινα σημεία κ.λπ.), 10% για έρευνα και τεχνολογία στη διαχείριση απορριμμάτων και 40% για επιβράβευση στους δήμους που τα πηγαίνουν καλά στην ανακύκλωση.
Τα τέλη θα επιβάλλονταν από 1η Ιανουαρίου 2022 για τις ποσότητες ανεπεξέργαστων αστικών αποβλήτων που δεν ανακυκλώνονται αλλά θάβονταν σε χώρους υγειονομικής ταφής (ΧΥΤ) καθώς και για τα υπολείμματα επεξεργασίας αστικών αποβλήτων που προέκυπταν από μονάδες επεξεργασίας αστικών αποβλήτων (Κέντρα Διαλογής Ανακυκλώσιμων Υλικών (ΚΔΑΥ), Μονάδες Επεξεργασίας Βιολογικών Αποβλήτων (ΜΕΒΑ), Μονάδες Μηχανικής Βιολογικής Επεξεργασίας (ΜΕΑ), και μονάδες αποτέφρωσης αστικών αποβλήτων) που επίσης καταλήγουν σε ΧΥΤ. Το τέλος ταφής υπολογίζεται κλιμακωτά, αυξανόμενο ανά έτος αρχής γενομένης από το έτος 2022, και συγκεκριμένα ορίστηκε σε 20 ευρώ ανά τόνο αποβλήτων που οδηγούνταν σε ταφή από 1 Ιανουαρίου 2022.
Αυτή η προσέγγιση όμως της κυβέρνησης στην πράξη δεν λειτούργησε ενώ έφερε νομικές διαμάχες με τους δήμους. Πρώτον, τα τέλη απορριμάτων ύψους περίπου 93 εκατ. ευρώ που όφειλαν οι δήμοι για τα έτη 2022 και 2023, αποφάσισε να τα πληρώσει η κυβέρνηση από τον κρατικό «κορβανά» δίνοντάς τους έξτρα χείρα βοηθείας. Για το έτος 2022 είχε προβλεφθεί επιχορήγηση του υπουργείου Εσωτερικών ύψους 60 εκατ. ευρώ για την εξόφληση, για λογαριασμό των ΟΤΑ Α΄ βαθμού, των υποχρεώσεών τους που αφορούν στο τέλος ταφής αστικών αποβλήτων. Φυσικά κάτι τέτοιο ακύρωνε τον αποτρεπτικό χαρακτήρα του μέτρου.
Δεύτερον, η Κεντρική Ενωση Δήμων Ελλάδας (ΚΕΔΕ) -164 δήμοι της χώρας- πίεζε για την αναστολή της καταβολής του τέλους ταφής. Αρχές του 2024, προσέφυγε στο Συμβούλιο της Επικρατείας (ΣτΕ) με το επιχείρημα της αντισυνταγματικότητας του τέλους και ότι το αυτό απειλούσε τους πολίτες ότι θα πλήρωναν 240 εκατ. ευρώ μέσω δημοτικών τελών. Ο πρόεδρος της ΚΕΔΕ, Λάζαρος Κυρίζογλου, μιλώντας στον «Οικονομικό Ταχυδρόμο» είχε επισημάνει ότι δεν μπορεί να καλούνται Δήμοι και δημότες να πληρώσουν την έλλειψη των απαραίτητων υποδομών για τη σωστή διαχείριση των απορριμμάτων. «Ο σχεδιασμός και η υλοποίησή του αποτελεί ευθύνη του κεντρικού κράτους. Αν οι πολίτες και οι δήμοι είχαν τα εργαλεία για διαλογή στην πηγή τα πράγματα θα ήταν διαφορετικά», υπογραμμίζει.
Ο ίδιος επεσήμανε ότι πρόκειται για ένα άδικο μέτρο, το οποίο επιχειρεί «να καλύψει τις ευθύνες του κεντρικού κράτους και την αποτυχία του να λύσει το διαχρονικό και διακυβερνητικό πρόβλημα της διαχείρισης των απορριμμάτων» μεταθέτοντάς τες στους δήμους. Όπως σημείωνε και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή στην Ελλάδα παρέχονταν αναποτελεσματικές υπηρεσίες χωριστής συλλογής μη οικιακών αστικών αποβλήτων και βιολογικών αποβλήτων.
ΣΔΙΤ που έμειναν στα χαρτιά
Μέχρι το τέλος της κυβερνητικής θητείας, δεν είχε καν τεθεί σε τροχιά υλοποίησης ο σχεδιασμός για τη διαχείριση των αποβλήτων στην Αττική, που ζει ο μισός πληθυσμός της χώρας. Στη Φυλή, τον μοναδικό υποδοχέα απορριμμάτων του Λεκανοπεδίου, είχε προκηρύχθεί εκ νέου τον Ιούνιο του 2021 διαγωνισμοί για δύο έργα ΣΔΙΤ αρχικού προϋπολογισμού 761,9 εκατ. ευρώ (ΜΕΑ Κεντρικού Πάρκου Κυκλικής Οικονομίας και ΜΕΑ Πειραιά) .
Ενώ οι ενδιαφερόμενες εταιρείες ως κοινοπραξίες (Τέρνα Ενεργειακή-Τιτάν, Motor Oil-Άβαξ-Τhalis, Μυτιληναιος -Μεσόγειος, Hλέκτωρ-Άκτωρ Παραχωρήσεις και Intrakat-Watt-Geocycle Hellas) ανταποκρίθηκαν στην πρόσκληση εκδήλωσης ενδιαφέροντος, ωστόσο δεν υπήρξε καμιά πρόοδος στην κατεύθυνση της ολοκλήρωσης των διαδικασιών για την επιλογή των φορέων που θα κατασκεύαζαν τις αναγκαίες μονάδες.
Ακόμα και το 2024, διαγωνισμοί για την προώθηση μονάδων διαχείρισης απορριμμάτων σε Αττική και Θεσσαλονίκης, μέσω ΣΔΙΤ ή δημόσιου μοντέλου, ύψους σχεδόν 1,5 δισ. ευρώ, είτε… αγνοούνταν, είτε προχωρούσαν με σημαντικές καθυστερήσεις και προβλήματα, ενώ αρρυθμίες καταγράφηκαν και σε διαδικασίες για μονάδες στην περιφέρεια, όπου, όμως, η κινητικότητα σαφώς είναι μεγαλύτερη σε σχέση με το Λεκανοπέδιο, στο οποίο υπήρχαν τοπικές αντιδράσεις.
Βλέπε για την ανακύκλωση στην Ελλάδα εδώ.
Συνεπώς, αν και σίγουρα έγιναν βήματα με την αύξηση ΜΕΑ και ΜΕΒΑ, ωστόσο, τηρουμένων των έκτακτων καταστάσεων του κλίματος, των κυβερνητικών φιλόδοξων εξαγγελιών περί βέλτιστων πρακτικών και των ασφυκτικών κοινοτικών στόχων, η κυβέρνηση παρουσίασε πολύ φτωχές επιδόσεις.
