Στις προγραμματικές δηλώσεις στη Βουλή το 2023 ο υπουργός Δικαιοσύνης, Γιώργος Φλωρίδης είχε δηλώσει ότι οι ποινές θα εκτελούνται υποχρεωτικά. Στη ΔΕΘ του 2023, ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης είχε επαναλάβει αυτή τη δέσμευση λέγοντας χαρακτηριστικά ότι κακώς «Κάποιος καταδικάζεται για 15 χρόνια και αποφυλακίζεται στα πέντε».
Το Υπουργείο Δικαιοσύνης υπό τον Γιώργο Φλωρίδη προχώρησε σε σειρά αλλαγών στον Ποινικό Κώδικα και στον Κώδικα Ποινικής Δικονομίας με τον Νόμο 5090/2024, ο οποίος δημοσιεύθηκε στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως στις αρχές του 2024 και τέθηκε σε εφαρμογή σταδιακά (Forin.gr, 2024).
Οι διατάξεις αυτές είχαν δύο βασικές κατευθύνσεις: να καταστήσουν την εκτέλεση ποινών πιο ουσιαστική και να επαναφέρουν τη δυνατότητα μετατροπής ποινών φυλάκισης σε χρηματική ποινή — κάτι που είχε καταργηθεί το 2021 (Capital.gr, 2024).
Στην πράξη, αυτό σήμαινε ότι για πρώτη φορά εδώ και χρόνια θεσπίζεται η υποχρέωση να εκτίεται ένα μέρος της ποινής ακόμα και για χαμηλού βαθμού εγκλήματα, όπως τα πλημμελήματα. Ο νέος νόμος ορίζει ότι για ποινές φυλάκισης 2 έως 3 ετών, ο καταδικασθείς θα πρέπει να εκτίσει υποχρεωτικά έως και έξι μήνες στη φυλακή, με δυνατότητα το υπόλοιπο της ποινής να ανασταλεί (Huffingtonpost.gr, 2024). Για ποινές άνω των 3 ετών, η έκτιση είναι πλήρης, χωρίς δυνατότητα αναστολής (Capital.gr, 2024). Αντίθετα, για μικρότερες ποινές, δηλαδή κάτω του ενός έτους, μπορεί να χορηγηθεί αναστολή μόνο εφόσον ο κατηγορούμενος δεν έχει άλλη αμετάκλητη καταδίκη στο παρελθόν (Lawmag.gr, 2024).
Χρηματική μετατροπή
Πέρα από την αυστηροποίηση ως προς την εκτέλεση των ποινών, σημαντική καινοτομία αποτελεί η επαναφορά της χρηματικής μετατροπής. Το νέο άρθρο 80Α του Ποινικού Κώδικα επιτρέπει στον δικαστή να μετατρέπει ποινές φυλάκισης έως 2 ετών σε χρηματική ποινή, καθορίζοντας ποσό ανά ημέρα φυλάκισης από 10 έως 100 ευρώ (E-nomothesia.gr, 2024). Επιπλέον, για ποινές της ίδιας διάρκειας, μπορεί να επιβληθεί κοινωφελής εργασία αντί για φυλάκιση, με τη μετατροπή να υπολογίζεται κατά αναλογία: τέσσερις ώρες εργασίας αντιστοιχούν σε 100 ευρώ χρηματικής ποινής (Mcaounilaw\.gr, 2024).
Η δυνατότητα αυτή είχε καταργηθεί με τον Νόμο 4855/2021, με αποτέλεσμα επί σχεδόν τρία χρόνια η μόνη εναλλακτική στη φυλάκιση να είναι η αναστολή. Αυτό είχε οδηγήσει σε πρακτικά φαινόμενα ατιμωρησίας, αφού σε πληθώρα περιπτώσεων οι καταδικασθέντες δεν εκτελούσαν καθόλου την ποινή τους (Capital.gr, 2023). Η επαναφορά της μετατροπής σε χρήμα, όπως είχε δεσμευτεί ο Φλωρίδης, στοχεύει όχι μόνο στη λειτουργικότερη εφαρμογή του δικαίου, αλλά και στην αποσυμφόρηση των φυλακών (Υπουργείο Δικαιοσύνης, 2023).
Παράλληλα, τροποποιήθηκε και το άρθρο 99 του Ποινικού Κώδικα, το οποίο αφορά την αναστολή εκτέλεσης της ποινής. Η αναστολή πλέον δεν είναι αυτονόητη, αλλά εξαρτάται από το αν υπάρχουν προηγούμενες καταδίκες (Forin.gr, 2024). Για παράδειγμα, ποινή φυλάκισης 8 μηνών για κάποιον που έχει λευκό ποινικό μητρώο μπορεί να ανασταλεί. Αν όμως υπάρχει άλλη καταδίκη, τότε ο κατηγορούμενος καλείται να εκτίσει μέρος ή και ολόκληρη την ποινή του (Mcaounilaw\.gr, 2024).
Μεγαλύτερη αυστηρότητα στις ποινές
Οι αλλαγές αυτές υλοποιήθηκαν μέσα από σαφείς νομοθετικές ρυθμίσεις και έχουν ήδη τεθεί σε ισχύ. Είναι χαρακτηριστικό ότι στις αποφάσεις των δικαστηρίων μετά την εφαρμογή του νέου νόμου, αρχίζει να παρατηρείται αλλαγή πρακτικής, με μεγαλύτερη αυστηρότητα στις ποινές και περισσότερες αποφάσεις που επιβάλλουν πραγματική έκτιση μέρους ή όλης της ποινής (Capital.gr, 2024).
Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι οι αλλαγές αυτές δεν εφαρμόζονται ισοπεδωτικά. Η κρίση του δικαστή εξακολουθεί να παίζει καθοριστικό ρόλο, κυρίως στις ποινές έως 2 ετών. Εκεί, η επιλογή μετατροπής ή αναστολής δεν είναι υποχρεωτική, αλλά εξαρτάται από τις περιστάσεις κάθε υπόθεσης και από το ιστορικό του καταδικασθέντος (E-nomothesia.gr, 2024).
Συμπερασματικά, η δήλωση του υπουργού Φλωρίδη το 2023 δεν ήταν απλώς ρητορική. Με τον Νόμο 5090/2024, η ελληνική ποινική νομοθεσία τροποποιήθηκε έτσι ώστε να διασφαλίζει την υποχρεωτική, έστω μερική, εκτέλεση ποινών και να επιτρέπει και πάλι τη χρηματική τους μετατροπή. Αν και δεν επιβλήθηκε απόλυτη υποχρέωση φυλάκισης σε όλες τις περιπτώσεις, η κατεύθυνση είναι σαφής: λιγότερη ατιμωρησία, περισσότερη συνέπεια. Άρα, μπορεί κανείς να πει με ακρίβεια πως η δέσμευση Φλωρίδη υλοποιήθηκε.
Συμπερασματικά, ναι, έφερε νόμο που δεν επιτρέπει αναστολή για συγκεκριμένες κατηγορίες ποινών ενώ επανέφερε τη χρηματική μετατροπή (10–100 €/ημέρα, έως 2 έτη φυλάκιση). Ωστόσο, δεν έκανε τις ποινές 100 % υποχρεωτικές ή τις χρηματικές μετατροπές αυστηρώς απαραίτητες για όλες τις περιπτώσεις. Υπάρχουν επιλογές και ευελιξίες ανά περίπτωση. Εκτιμούμε ότι η δέσμευση υλοποιήθηκε.
