Μία από τις δεσμεύσεις της κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ για το μεταναστευτικό ήταν η εφαρμογή του προγράμματος μετεγκατάστασης προσφύγων και η δημιουργία ενός μόνιμου μηχανισμού που θα επέτρεπε μία πιο δίκαιη κατανομή των ευθυνών στο προσφυγικό ζήτημα μεταξύ των κρατών.
Το 2015 οι τεράστιες προσφυγικές ροές προς την Ελλάδα και την Ιταλία, ο αριθμός θανάτων ανθρώπων που προσπαθούσαν παράτυπα να διασχίσουν τη Μεσόγειο και οι δύσκολες συνθήκες που βίωναν οι πρόσφυγες στις δύο χώρες οδήγησαν την Ευρώπη στην εκπόνηση του προγράμματος μετεγκατάστασης σε άλλες χώρες μέλη της ΕΕ.
Ειδικότερα με δύο αποφάσεις του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου (2015/1523 και 2015/1601) θεσπίστηκε το προσωρινό πρόγραμμα μετεγκατάστασης έως 160.000 προσφύγων από την Ελλάδα και την Ιταλία, το οποίο τα κράτη δεσμεύτηκαν να υλοποιήσουν μέχρι το Σεπτέμβριο του 2017:
- 2015/1523: Η απόφαση εκδόθηκε στις 20 Ιουλίου 2015 και λαμβανομένων υπόψη των ιδιαίτερων συνθηκών στα κράτη μέλη, ενέκρινε τη μετεγκατάσταση από την Ελλάδα και την Ιταλία 40.000 ατόμων που έχουν σαφή ανάγκη διεθνούς προστασίας. Εντός περιόδου δύο ετών, 24.000 άτομα θα έφευγαν από την Ιταλία και 16.000 άτομα θα έφευγαν από την Ελλάδα για άλλες χώρες της ΕΕ.
- 2015/1601: Στις 22 Σεπτεμβρίου 2015 το ΕΣ θέσπισε προσωρινά μέτρα για τη μετεγκατάσταση από την Ελλάδα και την Ιταλία 120.000 προσώπων που είχαν σαφή ανάγκη για διεθνή προστασία. Όπως προβλεπόταν:
α) 15 600 αιτούντες έπρεπε να μετεγκατασταθούν από την Ιταλία στο έδαφος των άλλων κρατών μελών
β) 50 400 αιτούντες έπρεπε να μετεγκατασταθούν από την Ελλάδα στο έδαφος των άλλων κρατών μελών, σύμφωνα με τον πίνακα που δημοσιεύεται στην απόφαση
γ) 54 000 αιτούντες έπρεπε να μετεγκατασταθούν από το έδαφος κρατών μελών αναλογικά
Ποιος ανέλαβε το πρόγραμμα για τη μετεγκατάσταση προσφύγων
Οι μετεγκαταστάσεις προσφύγων γίνονται την περίοδο 2016-2018 και βασικός εταίρος του προγράμματος που εκπονεί η Ελλάδα είναι ο ΔΟΜ, ο Διεθνής Οργανισμός Μετανάστευσης που ορίζεται εκτελεστικός φορέας του προγράμματος. Ο Διεθνής Οργανισμός Μετανάστευσης (ΔΟΜ) ιδρύθηκε τον Δεκέμβριο του 1951 και ξεκίνησε τη λειτουργία του ως Διακυβερνητική Επιτροπή για τη Μετανάστευση στην Ευρώπη (ΔΕΜΕ). Στους τομείς δράσης του περιλαμβάνονται μεταξύ άλλων οι εθελούσιες επιστροφές και η μετεγκατάσταση σε άλλα κράτη – μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Τι δείχνουν τα στοιχεία του ΔΟΜ
Μέχρι και τον Απρίλιο του 2018 σύμφωνα με τα στοιχεία του ΔΟΜ 34.563 πρόσφυγες περνούν συνολικά μέσα από τη διαδικασία του προγράμματος μετεγκατάστασης. 22.005 φεύγουν από την Ελλάδα και 12.558 φεύγουν από την Ιταλία.
Σύμφωνα λοιπόν με τις δύο αποφάσεις έπρεπε από την Ελλάδα προς άλλα κράτη στην ΕΕ να μετεγκατασταθούν συνολικά τουλάχιστον 66.400 πρόσφυγες. Ωστόσο συνολικά μετεγκαταστάθηκαν 22.005 πρόσφυγες.
Έκθεση του Συνηγόρου του Πολίτη
Στην πορεία του προγράμματος αναφέρεται και έκθεση του ΣτΠ που δημοσιεύτηκε τον Φεβρουάριο του 2019. Επισημαίνεται ότι το πρόγραµµα είχε µερική µόνο επιτυχία.
Μάλιστα αναφέρει χαρακτηριστικά ότι «έπασχε από διαδικαστικές πληµµέλειες και ατέλειες, καθώς επίσης και από έλλειψη πολιτικής βούλησης για την ενιαία εφαρµογή του».
Η αρχή καταγράφει τα εξής προβληματικά στοιχεία:
- Η αποτελεσµατική βοήθεια που αποσκοπούσε το πρόγραµµα να προσφέρει σε κράτη-µέλη, τα οποία είχαν καταφανώς εξαντλήσει τα διοικητικά περιθώριά τους ως προς τη διαχείριση προσφύγων και αιτούντων άσυλο, υπονοµευόταν από τις προϋποθέσεις επιλεξιµότητας των δικαιούχων αιτούντων άσυλο. ∆ικαιούχοι µετεγκατάστασης ήταν µόνον πολίτες από τρίτες χώρες µε µέσο ευρωπαϊκό όρο αναγνώρισης προσφυγικού καθεστώτος άνω του 75%.
- Η αποτελεσµατικότητα του προγράµµατος είχε περαιτέρω περιοριστεί από την de facto τροποποίησή του που επέφερε η λεγόµενη Κοινή ∆ήλωση ΕΕ-Τουρκίας την 20.3.2016. Μόνον πολίτες τρίτων χωρών που είχαν εισέλθει στην Ελλάδα πριν τη θέση σε ισχύ της Κοινής ∆ήλωσης ήταν δικαιούχοι µετεγκατάστασης. Κατά τον τρόπο αυτό, ένα πρόγραµµα
που είχε αρχικά σχεδιαστεί µε διαθέσιµη διάρκεια δύο (2) ετών, στην περίπτωση της Ελλάδας περιορίστηκε στην πράξη σε περίοδο διάρκειας έξι (6) µηνών. - Ο αρχικός στόχος µετεγκατάστασης 120.000 προσώπων ήταν µη επιτεύξιµος εξαρχής. Αποκλείοντας εθνικότητες µε µέσο ευρωπαϊκό όρο αναγνώρισης προσφυγικού καθεστώτος κατώτερο του 75%, µόνο Σύριοι µπορούσαν να καταστούν δικαιούχοι µετεγκατάστασης. Κατά συνέπεια, ένας µεγάλος αριθµός ατόµων και οικογενειών εξαιρέθηκαν από το πρόγραµµα λόγω εθνικής καταγωγής.
- Ο στόχος του προγράµµατος περιορίστηκε de facto σε ένα µικρό τµήµα αιτούντων άσυλο, δεδοµένου ότι οι αιτούντες που διέσχισαν τα ελληνικά θαλάσσια σύνορα µετά τη θέση σε ισχύ της λεγόµενης «Κοινής ∆ήλωσης ΕΕ-Τουρκίας» την 20.3.2016 δεν θεωρήθηκαν επιλέξιµοι µετεγκατάστασης.
- Οι µετεγκαταστάσεις κορυφώθηκαν στα τελευταία στάδια του προγράµµατος, όταν αυξήθηκε σηµαντικά η συνολική ανταπόκριση των κρατών-µελών στην τήρηση των δεσµεύσεών τους.
- Η απόρριψη αιτηµάτων µετεγκατάστασης από κράτη-µέλη µε ελλιπή αιτιολογία δηµιουργεί βάσιµους λόγους ανησυχίας. ∆εν µπορεί να αποκλεισθεί η ύπαρξη εθνικών προτεραιοτήτων ως υποβόσκουσα αιτία προβολής γραφειοκρατικών εµποδίων στη µετεγκατάσταση
Με βάση όλα τα προαναφερθέντα στοιχεία και ότι περίπου το 1/3 του αριθμού που προβλεπόταν μετεγκαταστάθηκε, η δέσμευση θεωρείται εν μέρει υλοποιημένη.
